Đến nay, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã lấy được gần 190.000 mẫu mộ liệt sĩ, hoàn thành gần 90% kế hoạch đề ra. Hơn 71.000 kết quả phân tích ADN thân nhân cũng đã được cập nhật vào cơ sở dữ liệu. Qua đối khớp ADN giữa liệt sĩ và thân nhân, 33 liệt sĩ đã được xác định danh tính.

Mục tiêu của chiến dịch là hoàn thành giám định ADN đối với 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ trước ngày 27/7 năm sau. Tuy nhiên, năng lực giám định của các đơn vị vẫn chưa đáp ứng tiến độ. Điểm nghẽn cấp bách hiện nay là thiếu nhân lực chuyên sâu và trang thiết bị phù hợp để xử lý khối lượng lớn mẫu hài cốt đã phân hủy nặng.

Tại Viện Pháp y Quốc gia, trong số các mẫu hài cốt liệt sĩ vừa tiếp nhận, nhiều mẫu đã bị phân hủy rất nặng do tác động khắc nghiệt của môi trường. Mỗi mẫu như vậy mất từ 15-30 ngày để xử lý. 

Đáng nói, nếu kết quả giám định không đạt, toàn bộ quy trình phải thực hiện lại từ đầu, kéo dài thời gian. Trong khi đó, với hơn 16.600 mẫu đang chờ giám định, nguồn lực về trang thiết bị và con người tại đây đang phải đối mặt với áp lực quá tải nghiêm trọng.

Tại Khoa Y Sinh học, Viện Pháp Y Quốc gia, chỉ có từ 4-5 giám định viên thường xuyên phục vụ công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Với nguồn nhân lực như vậy và sự nỗ lực làm ngày, làm đêm, các giám định viên cũng chỉ thực hiện tối đa được 50 mẫu/tháng. Trong khi đó, trang thiết bị phần lớn được đầu tư từ giai đoạn trước, chưa thực sự phù hợp cho quy trình giám định này.

Bà Chu Thị Thủy (giám định viên Pháp y, Viện Pháp y Quốc gia) chia sẻ: "Lãnh đạo Bộ Y tế rất quan tâm và cũng muốn hỗ trợ cho Viện một số nhân lực của các đơn vị khác có chuyên môn về công nghệ sinh học. Tuy nhiên để một cán bộ có chuyên môn làm được chuyên môn sâu về ADN, chúng tôi phải đào tạo 1 kèm 1 trong 3 tháng. Thứ hai, để áp dụng được kỹ thuật mới, chúng tôi phải đi tiếp nhận đào tạo, cán bộ nào sẽ thực hiện việc giám định ADN hài cốt trong chiến dịch?".

Thực tế cho thấy, để vận hành hệ thống giám định ADN công suất 10.000 mẫu/năm cần từ 50-60 nhân sự có chuyên môn. Đáp ứng tinh thần khẩn trương của "Chiến dịch 500 ngày đêm", Chính phủ đã chỉ đạo các đơn vị lập tức rà soát, đề xuất bổ sung nhân sự cho cả hệ thống hiện hành và công nghệ mới; đồng thời, đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện các phòng sạch đủ tiêu chuẩn, sẵn sàng đưa vào vận hành hệ thống giám định ADN thế hệ mới.

PGS. TS. Phí Quyết Tiến (Viện trưởng Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết: "Chúng tôi sẽ đào tạo từ 25/9 cho các đơn vị giám định, đào tạo tập trung cả về thực hành, lý thuyết chuyên sâu. Sau này, chúng ta sẽ thực hành ngay trên hệ thống trang thiết bị của từng đơn vị giám định được nhận về".

GS.TS. Chu Hoàng Hà (Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho hay: "Trong tháng 10 sẽ đưa phòng thí nghiệm giai đoạn 1 vào vận hành hoạt động. Giai đoạn 2 sẽ là giai đoạn nâng cao công suất để đảm bảo mỗi đơn vị sẽ có khả năng giám định được khoảng 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ một năm".

Theo kế hoạch, trước ngày 30/11 năm nay, Bộ Công an sẽ hoàn tất việc lấy mẫu sinh phẩm thân nhân để chuẩn hóa dữ liệu. Trong giai đoạn chuyển giao công nghệ, phương pháp truyền thống vẫn đóng vai trò bộ lọc ban đầu, trước khi áp dụng công nghệ gen thế hệ mới để đưa ra kết luận cuối cùng cho các trường hợp phức tạp. Cách làm này vừa tối ưu hóa nguồn lực, vừa đảm bảo độ chính xác tuyệt đối, mở ra hy vọng sớm đưa hàng ngàn liệt sĩ trở về với gia đình.